Beogradska tvrđava je gradska utvrda oko koje se razvio današnji Beograd. Podignuta je početkom prvog milenujuma kao palisada sa zemljanim bedemima, da bi se tokom vekova razvijala u rimski kastrum (II vek), vizantijski kastel (VI i XII vek), srednjevekovnu utvrđenu prestonicu srpske despotovine (XIII i XV vek) i na kraju austrijsko odnosno osmanlijsku artiljerijsku utvrdu (XVII i XVIII vek). Danas je svojevrstan muzej prošlosti Beograda i sa Kalemegdanskim poljem čini jedinstvenu kulturno-istorijsku celinu u okviru Kalemegdanskog parka.
Izgled tvrđave
Osnovu tvrđave čine dva dela: Gornji grad i Donji grad. Gornji Grad obuhvata plato nekadašnjeg rimskog kastruma,vizantijskog kastela odnosno Despotovog Grada i artiljerijska proširenja prema kopnu odnosno ka jugu i istoku. Donji Grad obuhvata Milutinovo Zapadno Podgrađe i Despotovo Podgrađe na obali,artiljerijsko proširenje ka istoku.
Strateški položaj tvrđave
Beogradska tvrđava, a samim tim i grad Beograd ima značajan strateški položaj u jugoistočnoj Evropi. Smeštena je na granici Panonske nizije i Balkanskog poluostrva i raskrsnica je putnih pravaca koji su od davniva povezivali Carigrad (Via Militaris) odnosno Solun (Via Egnatia) sa unutrašnjošću evropskog kontinenta. Pored kopnenih puteva, na ovom mestu se ukrštaju i plovni putevi Sava i Dunav koji predstavlja najznačajniju evropsku reku.
U lokalnom smislu, tvrđava se nalazi na kraju grebenskog platoa koji se na tom mestu strmo spušta ka ušću Save u Dunav, čime je sprečen pristup tvrđavi Dunavom sa severa i istoka i sa zapada Savom.
Godine gradnje i rušenja
• 6. ili 11. - Prva utvrda od palisada i zemljanih bedema
• II vek - Rimski kastrum
• 441 - Huni osvaju i ruše utvrdu
• 535 - Justinijan I podiže ranovizantijsku utvrdu
• VIII vek - Obri ruše tvrđavu i ona biva napuštena
• Sredina XII veka - Manojlo Komnin obnovlja utvrdu
• 1316-1319 - Milutin proširuje utvrdu i spušta je ka Savi (Zapadno Podgrađe)
• 1403.-1407. - Despot Stefan proširuje tvrđavu
• 1427. - Dodatna ojačanja pod despotom Stefanom
• prva polovina XV veka - Mađari ojačavaju utvrdu (kula Nebojša)
• 1688-1696 - Kornar pretvara srednjevekovno u artiljerijsko utvrđenje
• oko 1690. - Despotov Grad dignut u vazduh tokom Osmanlijskog napada
• 1717-1736 - Doksat ojačava utvrdu
• 1739 - Doksatova ojačanja bivaju porušena prema Beogradskom miru
• 1869 - Veći deo tvrđave počinje da se pretvara u Kalemegdanski park
• 1946 - Tvrđava je stavljena pod zaštitu države
Beogradska tvrđava danas
Beogradska tvrđava danas predstavlja tipično artiljerisjko utvrđenje kao i Petrovaradin, ali su u njoj vidljivi i ostaci prethodnih epoha, pre svega ako se uporedi materijal gradnje:
• Beli delovi - vizantijski i srpski (srednjevekovni) sloj gradnje
• Crveni delovi predstavljaju austrijski i turski (artiljerijski sloj) gradnje
Tvrđava je danas vlasništvo države Srbije i pod njenom je zaštitom, a direktnu upravu nad njom ima JP Beogradska tvrđava. Stalno je otvorena za posetioce, a u njenom sklopu se nalaze:
• Vojni muzej
• Zavod za zaštitu spomenika
• Narodna opservatorija
• Prirodnjački muzej
• Crkva Ružica
• Crkva svete Petke
• Pobednik
• Beogradski zoološki vrt
